Bewerkstelligen verandering leefstijl: straffen of belonen?

Tekst: Frank van Wijck  Beeld: Fotolia

Professionals in de zorg, zoals fysiotherapeuten, worden vaak geconfronteerd met mensen bij wie de leefstijl een belangrijke factor is in het ontstaan of voortbestaan van gezondheidsproblemen. Met een individueel gerichte aanpak kan de professional zulke mensen helpen om tot leefstijlverandering te komen, stelt Maarten Bijma.

Iemand helpen om zijn leefstijl te veranderen als die leefstijl een hinderpaal vormt om tot noodzakelijke gezondheidswinst te komen, is meer dan simpelweg een kwestie van straffen versus belonen. ‘We weten dat straffen niet werkt, maar het is te kort door de bocht om te zeggen dat belonen dit wél doet’, zegt Maarten Bijma, fysiotherapeut, manueel therapeut, gezondheidswetenschapper en directeur van Operis bv, gespecialiseerd in leefstijlgerelateerde diensten. ‘Wat wel en niet werkt, weten we uit onderzoeken’, vertelt hij. ‘Er is heel veel onderzoek gedaan naar de vraag welke interventies wel en niet succesvol zijn om tot gedragsverandering te komen. Als je de uitkomsten daarvan koppelt aan de profielen van individuele patiënten, kun je beter en gerichter voorspellen welke interventies bij een individu wel en niet zullen werken, vooropgesteld dat je de juiste interventie op het juiste moment toepast.’

‘Het is vooral ook aansluiten bij het individu en mensen vaardig maken in veranderen’

En dat is inderdaad meer dan straffen of belonen, stelt Bijma. ‘Het is vooral ook aansluiten bij het individu en mensen vaardig maken in veranderen’, zegt hij. ‘Natuurlijk werkt beloning wel, maar mensen hebben een bewustzijn. Dat is aan de ene kant lastig, want het kan je in de weg zitten, maar aan de andere kant is het ook iets wat je kunt gebruiken om jezelf een bepaalde kant op te sturen. Om het praktisch te maken: ik heb ook niet altijd zin om te sporten, maar ik weet wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Dus kan ik mijzelf ook naar een bepaald – gezonder – gedrag toe “denken”. Dit kun je aanleren, maar daarvoor heb je wel vaardigheden nodig, zoals informatie verzamelen, hulp vragen, zelfreflectie en evaluatie van je eigen gedrag. We weten dat dit voor mensen met een lagere sociaaleconomische status moeilijker is, dus hebben zij extra hulp nodig van professionals om dit te doen. Die kunnen in kaart brengen welke vaardigheiden iemand wel en niet heeft om zijn gedrag een bepaalde kant op te sturen, en hij kan zo iemand helpen om de ontbrekende vaardigheden te ontwikkelen. Voor de kennis van gedrag die dit vereist, bestaan gerichte meetinstrumenten.’

De professional kan zichzelf hiermee vaardig maken in het bereiken van de gewenste gedragsverandering bij een patiënt. Bijma: ‘Zo kun je die gedragsverandering gericht professionaliseren. Zonder dit instrument zitten veel professionals op een gegeven moment met de handen in het haar en vragen ze zich af: Heb ik er nu wel alles aan gedaan? Als je een methodiek volgt, kun je vinkjes zetten en dus controleren of je inderdaad alles hebt gedaan wat in je macht ligt. Lukt het dan toch niet om bij iemand tot de gewenste gedragsverandering te komen, dan is dat gewoon zo en moet je dat ook accepteren. Je kunt niet iedereen helpen en je komt er ook niet altijd achter waar dit precies aan ligt.’

Een bekende valkuil bij het begeleiden van een patiënt naar gedragsverandering is dat die toch halverwege weer terugvalt in oud gedrag. ‘Dit kan meerdere redenen hebben’, zegt Bijma, ‘maar een gemene deler is wilskracht. Die fluctueert gedurende het traject, onder andere door dingen te doen die heel veel energie kosten. Dat kunnen de inspanningen van het veranderen zelf zijn, maar ook de zaken als problemen op het werk of thuis. Vaak zie je dat die zo veel energie kosten dat mensen op een gegeven moment “op” zijn en terugvallen in hun oude gedrag. Het is aan de professional om dit op tijd te zien aankomen en ook om mensen te leren bij zichzelf te ontdekken wanneer dit punt nadert. De kunst is een situatie te creëren waarin de uitgaande en de binnenkomende energie minimaal in balans zijn. Ervoor zorgen dat er mensen voldoende energie “bij tanken”.’


Tip

Lees meer over het begeleiden van mensen met een ongezonde leefstijl in het boek Leefstijlcoaching – Kernvragen bij gedragsverandering.

Cover Leefstijlcoaching_9789031388585-157-3d